card

ЕРӨНХИЙ МЭДЭЭЛЭЛ

       Тус сум нь 1931 онд байгуулагдсан, хуучнаар Сайн ноён хан аймгийн Ханхөгшиний хошуу. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь 313936,0 га, 2018 оны байдлаар хүн ам нь 9519,  349,9  мянган мал тоолуулсны  29,4 мянган нь адуу,  60,5 мянга нь үхэр, 142,8  мянга нь хонь, 117,0  мянга нь ямаа байна.Тус сум нь сарлагаараа улсад тэргүүлдэг сарлагийн сүү тос болон Уянга хийцийн гэрийн эрээн модоороо улсдаа алдартай юм. Хүн амын тоогоор Өвөрхангай  аймгийн 19  сумаас 3-д, газар нутгийн хэмжээгээр 9-д ордог  хүн амын нягтрал 2,9 хүн/га/ сум юм.

       Төв нь Улаанбаатараас 492 км, Арвайхээрээс 61 км зайтай, Онгийн голын хөвөөнд оршино. Хангайн нурууны Жаргалант, Тооройт, Ив зэрэг далайн түвшнээс дээш 3230 метр өндөр өргөгдсөн уулс, Таац, Онгийн хөндий, Найман нуур, Битүүт, Хятруун. Шурангийн улаан цохио зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газруудтай, алт, эрдэнийн чулуу, хүрмэн чулуу зэрэг байгалийн баялагтай. Нэгдүгээр сарын дундаа температур -10,8- -18,4°С, долоодугаар сарын дундаж температур +8,2- +14,5 С. жилд дунджаар 250-400 мм тунадас унадаг. Уулын нугын, уулын нугархаг хээрийн. тагийн, карбонатлаг хар хүрэн, цайвар хүрэн хөрстэй. Өндөр уулын бут сөөг, хаг хөвд, өлөн, алирс бүхий ойн, уулсын бэл хажуудал хөндийгөөр алаг өвс, жижиг үетэн, ерхөг голлосон ойт хээрийн ургамалтай. Хангайн нурууны уулс шинэсэн ойгоор бүрхэгдсэн. Зүүн хойд  хэсэгтээ хушин ойтой. Буга, бор гөрөөс, шилүүс, чоно, дорго, үнэг, хярс, тарвага. туулай, чандага зэрэг ан амьтадтай. Ойн ба нүүдлийн шувуу элбэг. Өвөрмөц сонин тогтоцтой хад чулуу, үзэсгэлэнт байгальтай. Онгийн түрэг бичээс, Оньдолтын Хүн булш, Өвөрхангайн түрэг бичээс, Арслан хааны хотын туурь буюу Олон сүмийн хөл зэрэг түүх, соёлын дурсгалтай.

       1953 онд Жаргалантын зам, 1956 онд Өрнөлт, Бадрал нэгдэл байгуулагдан улмаар 1962 онд гурван нэгдлийг нэгтгэн Өрнөлт нэгдэл болгон хөгжүүлжээ. Тус нэгдлээс Хөдөлмөрийн баатар 2, хошой аварга малчин 4, Улсын аварга малчин 18, Улсын аварга хадланч 3 төржээ. Тус сум нь Мааньт, Жаргалант, Таримлын гол зэрэг 700 гаруй га-д тэжээлийн ургамал, төмс ногоо тариалдаг байв. Тус суманд одоогоор төрийн захиргаа, боловсрол, эрүүл мэнд, урлаг, соёлын чиглэлээр 9 төсвийн байгууллага, мал эмнэлэг, банк санхүү,харилцаа холбоо,  худалдаа үйлчилгээ, талх нарийн боов, оёдолын үйлдвэрлэл, шатахуун түгээх, алт олборлолтын чиглэлээр  70 гаруй  аж ахуйн нэгж үйл ажиллагаа явуулж байна.

Байршил: Өвөрхангай  аймгийн баруун хойд хэсэгт:

  • Улаанбаатар хотоос 492 км,
  • аймгийн төвөөс 61 км зайд байрладаг.

    Баянхонгор аймгийн Өлзийт болон Өвөрхангайаймаг Нарийнтээл, Бат-Өлзий, Зүүнбаян-Улаан,Тарагт, Хайрхандулаан  сумдтай хиллэдэг.

Байгаль, газарзүйн онцлог

        Хангайн нурууны Жаргалант, Тооройт, Ив зэрэг далайн түвшнээс дээш 3230 метр өндөр өргөгдсөн уулс, Таац, Онгийн хөндий, Найман нуур, Битүүт, Хятруун. Шурангийн улаан цохио зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газруудтай, алт, эрдэнийн чулуу, хүрмэн чулуу зэрэг байгалийн баялагтай.. Уулын нугын, уулын нугархаг хээрийн. тагийн, карбонатлаг хар хүрэн, цайвар хүрэн хөрстэй. Өндөр уулын бут сөөг, хаг хөвд, өлөн, алирс бүхий ойн, уулсын бэл хажуудал хөндийгөөр алаг өвс, жижиг үетэн, ерхөг голлосон ойт хээрийн ургамалтай. Хангайн нурууны уулс шинэсэн ойгоор бүрхэгдсэн. Зүүн хойд  хэсэгтээ хушин ойтой. Буга, бор гөрөөс, шилүүс, чоно, дорго, үнэг, хярс, тарвага. туулай, чандага зэрэг ан амьтадтай. Ойн ба нүүдлийн шувуу элбэг. Өвөрмөц сонин тогтоцтой хад чулуу, үзэсгэлэнт байгальтай. Онгийн түрэг бичээс, Оньдолтын Хүн булш, Өвөрхангайн түрэг бичээс, Арслан хааны хотын туурь буюу Олон сүмийн хөл зэрэг түүх, соёлын дурсгалтай.

Газар хөдлөлийн эрчим 7 балл.

Сумын нутаг дэвсгэр нь уул, гүвээ толгод бүхий тал хээр буюу мал аж ахуй болон газар тариалан эрхлэхэд тохиромжтой.

Цаг уурын нөхцөл

Хуурайдуу сэрүүн зунтай, хахир өвөлтэй.

Нэгдүгээр сарын дундаа температур -20,8°С, долоодугаар сарын дундаж температур 16,3°С жилд дунджаар 245,8мм тунадас унадаг

Газар нутаг

Нийт газар нутгийн хэмжээ 313936 га.

,

Хэмжээ

/га/

Нийт талбайд эзлэх хувь

Хөдөө аж ахуйн газар

277499,7

88,4

Ойн сан бүхий газар

19374,0

6,2

Усан сан бүхий газар

660,8

0.2

Тусгай хэрэгцээний газар

12071,0

3,8

Тосгон, суурингийн газар

3370,2

1,1

Дэд бүтцийн газар

Зам шугам сүлжээ

 

960,9

 

0,3

 

Хүн ам

Хүн ам, өрхийн тоо

Үзүүлэлт

Сумын төвд

Хөдөөд

Нийт

Хүн амын тоо

3874

5645

9519

Өрхийн тоо

1106

1729

2835

Суурин хүн ам

9519

 

Түр оршин суугч

120

 

Шилжилт хөдөлгөөн

ЭДИЙН ЗАСАГ

Орон нутгийн төсөв.

        Сумын төсвийн нийт орлого    597,7       сая төгрөг, бөгөөд улсын төвлөрсөн төсвийн  шилжүүлэг 76,2 сая төгрөг, сумын өөрийн орлого 521,5  сая төгрөгийн орлогоос бүрддэг.

Орон нутгийн нийт төсвийн зардал нь 398,5 сая төгрөг байна. нийт зардлын 49,3 хувь нь цалин,5,4  хувь нь нийгмийн даатгалын шимтгэл, 27,8 хувийг урсгал шилжүүлэг,    17,5 .хувийг нь бусад зардал эзэлж байна.

Эдийн засгийн бүтэц

Сумын хэмжээнд нийт 55 аж ахуйн нэгж байгууллага үйл ажиллагаа явуулж 1,8 тэрбум төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж улсад  23,5 сая, аймагт 280,9 сая, орон нутагт 316,6 сая нийт 621,0  сая төгрөгийн татвар төвлөрүүлж байна.

Ажиллах хүч салбараар

 

Салбар

Хэмжих нэгж

2012

Сумын төвд

Хөдөөд

Нийт

Аж үйлдвэр

Хүн

 

 

 

Хөдөө аж ахуй

Уул уурхай, олборлох  үйлдвэр

Санхүүгийн байгууллага

Төрийн захиргаа

Боловсрол

Эрүүл мэнд   

Өрхийн аж ахуй   

Олон улсын байгууллага                                                               

Хүн

 

Хүн

 

Хүн

хүн

хүн  

хүн

 

хүн     

3874

 

369

23

55

189

52

-

 

 

-

 

-

 

 

58

3874

 

369

23

55

189

52

58

 

5

Үйлдвэр,Үйлчилгээ

Хүн

899

720

179

Нийт

Хүн

1413

4867

4511

Газар тариалан

      Сумын хэмжээгээр жилд 11,0 га талбайд төмс, 2,7  га талбайд хүнсний ногоо тариалж 90,0 тонн төмс, 20,0  тонн хүнсний ногоо хураан авсан байна.

Малын бүтэц

        Сумын хэмжээгээр нийт 349,9 мянган мал тоологдсоноос цэвэр үүлдэр, эрлийз, нутгийн шилмэл омгийн 1,8 мянган толгой мал тоологдсон нь нийт малын   1,0  хувь байна.

865 малчин өрх, 837 малтай өрх байгаа нь сумын нийт өрхийн 63,2 хувийг эзэлж байна.

Инженерийн дэд бүтэц                  

      Зам тээвэр. Сумын төвд 2012 онд 2 км бетонон зам тавьж ашиглалтанд орсон. Аймгийн төв болон багуудтай, мөн багууд хоорондоо   шороон замаар холбогддог.

      Цахилгаан хангамж.Сумын төв нь 1990 онд  Бадрал Жаргалант баг нь 2012 онд Төвийн эрчим хүчний системд холбогдсон. Одоо сумын төвд 6/0,4 ква-ийн дэд станц 1, 250 ква гийн дэд станц 1, 35/04 кв-ын 400 ква дэд станц 2, 100 ква дэд станц 1, 160 ква дэд станц 1 бүгд 6 дэд станц ажиллаж байна. Жаргалант Бадрал багт 6/10 кв-ын 1000 ква дэд станц 1, 10/0,4 кв-ын 100 ква дэд станц 1, 63 ква дэд станц 1 ажиллаж байна.

Ус хангамж.Сумын төвд цэвэр усны эх үүсвэрийн  7  гүний худгаас  түгээж байна.

Дулаан хангамж. Сумын төвд  Эрүүл мэндийн төв, Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургууль, ЗДТГ, СӨББ, Бизнес хөгжлийн төвийн  харьяа уурын зуухууд ажиллаж байгаа боловч Бизнес хөгжлийн төвөөс бусад байгууллагууд нь 2012 оны 1 сарын 1 нээс эхлэн менежментийн хувьчлалаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

 

Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн  спорт зааланд спортын арга хэмжээ зохион байгуулж байна.

Тус сум нь Ахуйн үйлчилгээний нэгдсэн төв байхгүй харин 2010 онд хуучин ЗДТГ-ын хуучин барилгыг засварлан  Бизнес хөгжлийн төв болгон ажиллуулж эхэлсэн боловч  одоогоор тэнд 2 үсчин, 1 гуталчин, биллярдын үйлчилгээ 1, нарийн боовны үйлдвэрлэл 1 байрлан үйл ажиллагаа явуулж байна.  сумын төвд  дэлгүүр, нийтийн хоолны 4 цэг, үсчин  гоо сайхны 3, гутал засварын 1, оёдолын 1, нийтийн халуун усны 2  цэг салангид үйл ажиллагаа эрхэлж байна. Жаргалант багт дэлгүүр 5, ШТС-1 үйл ажиллагаа явуулжбайна.

Ажилгүйдэл, ядуурал

Суманд бүртгэлтэй ажилгүй иргэд 248  байна. Нийт ажилгүй иргэдийн 50,0  хувийг эмэгтэйчүүд эзэлж байна. Бүртгэлтэй ажилгүй иргэдийг боловсролын түвшингээр нь авч үзвэл 10.2  хувийг дээд, 4 хувийг тусгай дунд,  6.1 хувийг  техникийн болон анхан шатны, 44,9 хувийг бүрэн дунд, 8,1 хувийг бүрэн бус дунд, 8,1 хувийг баг 18,6  хувийг боловсролгүй хүмүүс тус тус эзэлж байна.

ХОТ БАЙГУУЛАЛТ, БАРИЛГА

Хот байгуулалт, газрын харилцаа

Уянга сумын төв нь ерөнхий төлөвлөгөөгөө 2000 онд боловсруулсан ба  тодотгол хийж дахин шинэчлэх шаардлагатай. Хот тосгон бусад суурины газрын бүс хүн амын өсөлтөөс шалтгаалан сүүлийн 4-н жилийн хугацаанд  1832,77 га-аар нэмэгдсэн.

Хот тосгон бусад суурины газрын өнөөгийн байдал:

  • Барилга байгууламжийн дэвсгэр газар -15,2 га
  • Нийтийн эдэлбэр газар-1413,4 га
  • Уурхайн дэвсгэр газар-1798,47
  • Гэр хорооллын газар-136,10

 

Өнөөгийн байдлаар 2017 иргэн гэр бүлийн хэрэгцээний зориулалтаар 136,10 га газар өмчилж, 666 иргэн аж ахуй нэгж өвөлжөө, хаваржааны зориулалтаар 54,58 га газар, 9 иргэн аж ахуй нэгж амралт, аялал жуулчлалын зориулалтаар  19,5 га газар, 6 иргэн, аж ахуй нэгж газар тариалангийн зориулалтаар 11 га газар эзэмшиж байна.

Барилга

Орон нутгийн барилгын компануудын 2012 оны барилга угсралт, их засварын ажил нь 1,9 тэрбум төгрөгийн гүйцэтгэлтэй байна. Үүнээс улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар хийгдэж байгаа ажил 100 хувийн гүйцэтгэлтэй байна.