card

ЕРӨНХИЙ МЭДЭЭЛЭЛ

       Тус сум нь 1931 онд байгуулагдсан, хуучнаар Сайн ноён хан аймгийн Ханхөгшиний хошуу. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь 313936,0 га, 2020 оны байдлаар 296502 толгой  мянган мал тоолуулсны 15 толгой тэмээ, 55338 толгой үхэр , 25297 толгой  адуу, 112445 толгой  хонь, 103407 толгой ямаа байна. Тус сум нь сарлагаараа улсад тэргүүлдэг сарлагийн сүү тос болон Уянга хийцийн гэрийн эрээн модоороо улсдаа алдартай юм. Хүн амын тоогоор Өвөрхангай  аймгийн 19  сумаас 3-д, газар нутгийн хэмжээгээр 9-д ордог  хүн амын нягтрал 2,9 хүн/га/ сум юм.

       Төв нь Улаанбаатараас 492 км, Арвайхээрээс 61 км зайтай, Онгийн голын хөвөөнд оршино. Хангайн нурууны Жаргалант, Тооройт, Ив зэрэг далайн түвшнээс дээш 3230 метр өндөр өргөгдсөн уулс, Таац, Онгийн хөндий, Найман нуур, Битүүт, Хятруун. Шурангийн улаан цохио зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газруудтай, алт, эрдэнийн чулуу, хүрмэн чулуу зэрэг байгалийн баялагтай. Нэгдүгээр сарын дундаа температур -10,8- -18,4°С, долоодугаар сарын дундаж температур +8,2- +14,5 С. жилд дунджаар 250-400 мм тунадас унадаг. Уулын нугын, уулын нугархаг хээрийн. тагийн, карбонатлаг хар хүрэн, цайвар хүрэн хөрстэй. Өндөр уулын бут сөөг, хаг хөвд, өлөн, алирс бүхий ойн, уулсын бэл хажуудал хөндийгөөр алаг өвс, жижиг үетэн, ерхөг голлосон ойт хээрийн ургамалтай. Хангайн нурууны уулс шинэсэн ойгоор бүрхэгдсэн. Зүүн хойд  хэсэгтээ хушин ойтой. Буга, бор гөрөөс, шилүүс, чоно, дорго, үнэг, хярс, тарвага. туулай, чандага зэрэг ан амьтадтай. Ойн ба нүүдлийн шувуу элбэг. Өвөрмөц сонин тогтоцтой хад чулуу, үзэсгэлэнт байгальтай. Онгийн түрэг бичээс, Оньдолтын Хүн булш, Өвөрхангайн түрэг бичээс, Арслан хааны хотын туурь буюу Олон сүмийн хөл зэрэг түүх, соёлын дурсгалтай.

       1953 онд Жаргалантын зам, 1956 онд Өрнөлт, Бадрал нэгдэл байгуулагдан улмаар 1962 онд гурван нэгдлийг нэгтгэн Өрнөлт нэгдэл болгон хөгжүүлжээ. Тус нэгдлээс Хөдөлмөрийн баатар 2, хошой аварга малчин 4, Улсын аварга малчин 18, Улсын аварга хадланч 3 төржээ. Тус сум нь Мааньт, Жаргалант, Таримлын гол зэрэг 700 гаруй га-д тэжээлийн ургамал, төмс ногоо тариалдаг байв. Тус суманд одоогоор төрийн захиргаа, боловсрол, эрүүл мэнд, урлаг, соёлын чиглэлээр 9 төсвийн байгууллага, мал эмнэлэг, банк санхүү,харилцаа холбоо,  худалдаа үйлчилгээ, талх нарийн боов, оёдолын үйлдвэрлэл, шатахуун түгээх, алт олборлолтын чиглэлээр  70 гаруй  аж ахуйн нэгж үйл ажиллагаа явуулж байна.

Байршил: Өвөрхангай  аймгийн баруун хойд хэсэгт:

  • Улаанбаатар хотоос 492 км,
  • аймгийн төвөөс 61 км зайд байрладаг.

    Баянхонгор аймгийн Өлзийт болон Өвөрхангайаймаг Нарийнтээл, Бат-Өлзий, Зүүнбаян-Улаан,Тарагт, Хайрхандулаан  сумдтай хиллэдэг.

Байгаль, газарзүйн онцлог

        Хангайн нурууны Жаргалант, Тооройт, Ив зэрэг далайн түвшнээс дээш 3230 метр өндөр өргөгдсөн уулс, Таац, Онгийн хөндий, Найман нуур, Битүүт, Хятруун. Шурангийн улаан цохио зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газруудтай, алт, эрдэнийн чулуу, хүрмэн чулуу зэрэг байгалийн баялагтай.. Уулын нугын, уулын нугархаг хээрийн. тагийн, карбонатлаг хар хүрэн, цайвар хүрэн хөрстэй. Өндөр уулын бут сөөг, хаг хөвд, өлөн, алирс бүхий ойн, уулсын бэл хажуудал хөндийгөөр алаг өвс, жижиг үетэн, ерхөг голлосон ойт хээрийн ургамалтай. Хангайн нурууны уулс шинэсэн ойгоор бүрхэгдсэн. Зүүн хойд  хэсэгтээ хушин ойтой. Буга, бор гөрөөс, шилүүс, чоно, дорго, үнэг, хярс, тарвага. туулай, чандага зэрэг ан амьтадтай. Ойн ба нүүдлийн шувуу элбэг. Өвөрмөц сонин тогтоцтой хад чулуу, үзэсгэлэнт байгальтай. Онгийн түрэг бичээс, Оньдолтын Хүн булш, Өвөрхангайн түрэг бичээс, Арслан хааны хотын туурь буюу Олон сүмийн хөл зэрэг түүх, соёлын дурсгалтай.

Газар хөдлөлийн эрчим 7 балл.

Сумын нутаг дэвсгэр нь уул, гүвээ толгод бүхий тал хээр буюу мал аж ахуй болон газар тариалан эрхлэхэд тохиромжтой.

Цаг уурын нөхцөл

Хуурайдуу сэрүүн зунтай, хахир өвөлтэй.

Нэгдүгээр сарын дундаа температур -20,8°С, долоодугаар сарын дундаж температур 16,3°С жилд дунджаар 245,8мм тунадас унадаг

Газар нутаг

Нийт газар нутгийн хэмжээ 313936 га.

,

Хэмжээ

/га/

Нийт талбайд эзлэх хувь

Хөдөө аж ахуйн газар

277499,7

88,4

Ойн сан бүхий газар

19374,0

6,2

Усан сан бүхий газар

660,8

0.2

Тусгай хэрэгцээний газар

12071,0

3,8

Тосгон, суурингийн газар

3370,2

1,1

Дэд бүтцийн газар

Зам шугам сүлжээ

 

960,9

 

0,3

 

Хүн ам

Хүн ам, өрхийн тоо

Уянга сум нь 2020  оны жилийн эцсийн  байдлаар  2800 өрхийн 9698 хүн амтай,  1795 малчин өрх, 129 мал бүхий өрх байгаа нь сумын нийт өрхийн  68,7 хувийг малчин болон мал бүхий өрх эзэлж байна. Нийт хүн амын  0-15 насны хүүхэд 3262 буюу 33.6 хувь, 16-35 хүртлэх насны залуучууд 3259 буюу  33,6 хувь, 36-55 насны 2349 буюу 24.2 хувь, 56-аас дээш настай 828 буюу  8.5 хувь нь ахмад  настнууд эзэлж байгаагаас гадна 50,0 хувь эмэгтэйчүүд байна. 2020 онд  158 хүүхэд шинээр төрж, 45 хүн нас барж, 146 шилжилт хөдөлгөөнийг бүртгэсэн.

ЭДИЙН ЗАСАГ

Орон нутгийн төсөв

Орон нутгийн төсөв: 2020 онд сумын төсвийн нийт орон нутгийн татварын  орлого 298.9 сая төгрөг бөгөөд аймгаас 1001.7 сая төгрөгний санхүүгийн дэмжлэгээр санхүүжигдэж, улсын төвлөрсөн төсвийн тусгай зориулалтын шилжүүлэг 4367.1 сая төгрөг, орон нутгийн хөгжлийн сангийн хөрөнгө оруулалт 248.1 сая төгрөг, нийт 5915.8 сая төгрөгний төсвийн гүйцэтгэлтэй гарч өмнөх оныхоос орон нутгийн төсөв 7 хувийн өсөлттэй байна. 2020 онд улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар 1728,2 сая төгрөг, орон нутгийн хөгжлийн сангийн хөрөнгөөр 183,9 сая төгрөг, хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтаар 1106,7 сая төгрөг, хандив, тусламжаар 1106,7 сая төгрөгийн тус тус хөрөнгө оруулалт хийгдсэн.

Үүний зэрэгцээ арилжааны банкуудаас 2110,0 сая төгрөгний зээлийг аж ахуйн нэгж, бизнес эрхлэгчдэд, малчдад 980,0 сая төгрөгийн зээл олгосон нь сумын эдийн засгийн хөгжлийн түргэтгэхэд нөлөөлж байна.

 

2020 онд сумын хэмжээнд нийт 3 аж ахуйн нэгж байгууллага, 10 иргэн үйл ажиллагаа явуулж 100.1 сая төгрөгний аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж зах зээлд борлуулсан байна.

Мал аж ахуйн салбарын хөгжил :

Сумын эдийн засгийн гол үндэс нь бэлчээрийн мал аж ахуйн бөгөөд эдийн засаг хөдөлмөр эрхлэлтэнд голлох байр суурийг эзэлдэг. 2020 онд мал сүргийн тоо 296502  толгой, 1795 малчин өрхтэй, 3590  малчин байгаа нь нийт ажиллагчдын 66,5 хувийг эзэлж байна. Малтай нэг өрхөд 105,8 толгой мал ногдож сумын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 92,7 хувийг үйлдвэрлэж байна.

Үйлдвэрлэл, үйлчилгээний салбаруудын хөгжил:

Тус сум нь ахуйн үйлчилгээний нэгдсэн төв байхгүй харин 2010 онд хуучин ЗДТГ-ын хуучин барилгыг засварлан Бизнес хөгжлийн төв болгон ажиллуулж эхэлсэн одоогоор тэнд  гуталчин 4, оёдлын 5, ахмадын хороо 2, алт мөнгөний дархан 1, хивс цэвэрлэгээ 1, цахилгаан барааны засвар 2 тус тус үйл ажиллагаа явуулж байна. Сумын хэмжээнд зоогийн газар 1, буудал 2, караоке 1, цайны газар 2, 1000 л сүү боловсруулах хүчин чадалтай сүүний үйлдвэрлэл 1, талх нарийн боовны цех 1, блок үйлдвэрлэл 1, монгол болон буриад гутал засвар 2, эсгий эдлэл урлал 1, модон эдлэлийн цех 9,   гагнуур 4, дугуй засварын 4, нийтийн халуун усны 2 цэг, хүнсний дэлгүүр 22, барааны лангуу 27, бичиг хэрэг зурагчин 2, үсчин 6, эмийн сан 2, ШТС 4  цэг тус тус үйл ажиллагаа явуулж байна.

Дэд бүтцийн салбарын хөгжил

Зам тээвэр:

Сумын төвд 2012 онд 2 км бетонон зам тавьж эхлээд одоогоор ашиглалтанд орж, 2019 онд сумын төвийн 2 км бетонон замыг улсын төсвийн 740.0 сая төгрөг, орон нутгийн хөгжлийн сангийн 50.0 сая төгрөгөөр засварлаж, асфатлан хүлээн авсан. 2017 иргэдийн хандиваар 0,8 км замыг засаж сайжруулсан.  Аймгийн төв болон багуудтай шороон замаар холбогддог.

Эрчим хүчний шугам сүлжээ:

Сумын төв нь 1990 онд Бадрал жаргалант баг нь 2012 онд Төвийн эрчим хүчний системд холбогдсон. Одоо сумын төвд 10/04 ква-ийн дэд станц 8 ширхэг, 5/04кв- ын дэдстанц 2, нийт 10 дэд станц ажиллаж байна.

 

Усны хангамж:

Сумын төвд цэвэр усны эх үүсвэрийн 8 гүний худгаас түгээж байна.

Дулаан хангамж:

Сумын төвд Эрүүл мэндийн төв, Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургууль, ЗДТГ, СӨББ, Бизнес хөгжлийн төв, Хаан банк, Төрийн банкны харъяа уурын зуухууд ажиллаж байгаад. 2012 оны 1 сарын 1-нээс эхлэн менежментийн хувьчлалаар үйл ажиллагаагаа явуулж төвлөрсөн халаалтанд холбогдсон. Сумын Төвийн дулаан хангамжийн үйл ажиллагааг Өвөрхангай аймгийн “Арвайн-Илч” ХХК гүйцэтгэж байна. Мөн Жаргалант багийн төсөвт байгууллагууд нь төвлөрсөн халаалтад холбогдсон Дулаан хангамжийн үйл ажиллагааг “Баянцэгц” ХХК гүйцэтгэж байна.

Холбоо мэдээлэл:

Сумын иргэд Монголын цахилгаан холбоо ХХК-ний салбар үүрэн телефоны Мобиком, Жи-Мобайл, Юнитель,Скайтелийн сүлжээгээр, сумын хэмжээнд  телевизийн олон сувгаар мэдээ мэдээллийг хүлээн авч байна. Тус сумын бүх багийн нутаг дэвсгэрт иргэдийн 90 гаруй хувь үүрэн телефоны Мобиком, Жи-Мобайл , Юнитель, Скайтелийн сүлжээг ашиглаж байна. Одоогийн байдлаар нийт 12 ААН байгууллага, 38 айл өрх интернетийн сүлжээнд холбогдсон байна.

Нийгмийн салбаруудын хөгжил

Эрүүл мэндийн салбар:

Сумын улсын төсвийн 45 ортой сумын Эрүүл мэндийн төв, Жаргалант багт эмнэлгийн салбар ажиллаж, 2 эмийн сан үйл ажиллагаа явуулж 2 эмнэлэгт 11 их эмч 20 эмнэлгийн тусгай мэргэжилтнүүд ажиллаж байна. 2020 онд нийт 223 хүүхэд мэндэлж 0-5 насны хүүхдийн эндэгдэл, эхийн эндэгдэл байхгүй. Нийт өвчлөлийг авч үзвэл халдварт бус өвчлөл 1327, осол гэмтэл 72, халдварт өвчлөлийн 53 тохиолдол гарсан байна. Нийт үзлэг 19910 хүнд амбулаторийн үзлэг хийгдсэн. Үүнээс урьдчилан сэргийлэх үзлэг 7605, Идэвхитэй хяналт шинжилгээнд 9984, 0-1 хүүхдийн дархлаажуулалт 100%. Төрсөн нярай бүрийн 24 цагийн дотор 100% вакцинд хамруулсан. Хяналтанд авсан бүх жирэмсэн эмэгтэйчүүдийг эрсдлийн бүлгээр ангилан өртөмтгий бүлгийн 81 жирэмсэн эмэгтэйчүүдийг хяналтанд авч 100% эмчилгээнд хамруулан 100%-ийг эрүүлжүүлсэн.

Сумын Эрүүл мэндийн төв

Онги 8 багт байршилтай

35 ортой

8 эмч 9 сувилагчтай нийт 33 ажиллагсадтай

2003 онд ашигалтанд орсон тоосгон хийцтэй, зориулалтын барилга. Инженерийн бие даасан хангамжтай

Жаргалант багийн их эмчийн салбар

Жаргалант 1 дүгээр багт байршилтай

10 ортой

1 эмч 4 сувилагч нийт 11 ажиллагсадтай.

2015 онд ашиглалтанд орсон. Тоосгон хийцтэй, зориулалтын барилга.

Ерөнхий боловсролын салбар:

Өвөрхангай аймгийн Уянга сум 2014 онд 640 хүүхдийн суудалтай Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургууль ашиглалтанд орсноор ерөнхий боловсролын 3 сургууль хичээллэж байна. 2019-2020 оны хичээлийн жилд ерөнхий боловсролын 3 сургуулийн 75 бүлэгт 1799 сурагч дүйцсэн хөтөлбөрөөр 27, суурь боловсрол эзэмших 8 сурагч тус тус суралцаж, бага ангийн хамран сургалт 100%, суурь боловсролтой хамран сургалт 90,6-тай байна.

Ерөнхий боловсролын 12 жилийн 1 дүгээр сургууль

Сумын төвийн 8-р багийн нутаг дэвсгэрт байрлалтай

63 багш ажиллагсадтай

610 сурагчтай

ЕБ-ийн нэгдүгээр сургуулийн хичээлийн 1-р байр нь 2004 ашиглалтанд орсон, цутгамал бетон, блокон барилга бөгөөд 320 хүүхдийн хүчин чадалтай.Ашиглалтанд орсон, цутгамал шонтой хавтангаар барьсан барьсан барилга бөгөөд 180 хүүхдийн хүчин чадалтай. Ашиглалтанд ороод удаж байгаа чанарын муу түвшинд байна. 2014 онд 12 жилийн сургалттай шинэ ЕБС-ийн барилга ашиглалтанд орсон. Гадна талд засвар хийсэн. 2020 онд Улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар  100 хүүхдийн Дотуур байрны барилга ашиглалтад орсон.

ЕБС-ийн 12 жилийн 2 дугаар сургууль

Сумын төвийн 8-р багийн нутаг дэвсгэрт байршилтай

72 багш ажиллагсадтай

824 сурагчидтай

2014 онд ашиглалтанд орсон 640 хүүхдийн багтаамжтай. Гадна пасадад засвар хийсэн.

Жаргалант багийн 12 жилийн сургууль

Жаргалант 1 дүгээр багийн нутаг дэвсгэрт байршилтай

160 хүүхдийн хүчин чадалтай , одоогоор 365 хүүхэд суралцаж байна

48 багш ажиллагсадтай

1971 онд аж ахуйн аргаар барьж ашиглалтанд орсон модон хийцтэй , зориулалтын барилга. 2007 онд 35000,0 мянган төгрөгөөр баригдаж  2 анги шинээр нэмэгдсэн. 2019 онд улсын төсвийн 951648,1 төгрөгний хөрөнгө оруулалтаар Жаргалант багт 120 хүүхдийн суудалтай сургууль баригдан ашиглалтанд орсон байна. 2017 онд 70 хүүхдийн дотуур байр ашиглалтанд орж одоогоор 108 хүүхэд амьдарч байна.

Сумын 1 дүгээр цэцэрлэг

Онги 8 дугаар багийн нутагт дэвсгэрт байршилтай

150 хүүхдийн хүчин чадалтай одоогоор 187 хүүхэд хүмүүжиж байна.

21 багш ажиллагсадтай

Тоосгон хийцтэй зориулалтын барилга . Цэцэрлэгийн хүрэлцээ хангамж муу дахин шинээр цэцэрлэг барих шаардлагатай.

Сумын 2 дугаар цэцэрлэг

Онги 8 дугаар багийн нутагт дэвсгэрт байршилтай

100 хүүхдийн хүчин чадалтай одоогоор 147 хүүхэд хүмүүжиж байна.

14 багш ажиллагсадтай

2019 онд хувийн хөрөнгө оруулалтаар 1 тэр бум төгрөгөөр баригдаж ашиглалтанд орсон.

Жаргалант багийн цэцэрлэг

Жаргалант 1 дүгээр багийн нутаг дэвсгэрт байршилтай

50 хүүхдийн хүчин чадалтай одоогоор 84 хүүхэд хүмүүжиж байна

2016 онд блок, тоосгоор барьж ашиглалтанд орсон барилга. Нэгдсэн галлагаатай.

Соёлын төв: Тус сумын соёлын төвийн барилга нь 400 хүний суудалтай 2019 онд баригдаж ашиглалтанд орсон.